Fale mózgowe

Aktywność elektryczna mózgu zmienia się w zależności od czynności, którą wykonujemy w danym momencie. Każda czynność sprawia, że mózg przeskakuje na inne częstotliwości. Jednak zbyt krótkie lub zbyt długie przebywanie na danej częstotliwości nie jest dobre dla naszego zdrowia, gdyż może powodować zaburzenia koncentracji, stany depresyjne czy nawet przedwczesne starzenie się.

Zapis elektrycznej aktywności mózgu to wykres w postaci fal o różnym zakresie i częstotliwości, który ilustruje przesyłanie komunikatów w obrębie układu nerwowego podczas wykonywania różnych czynności. Wszystkie działanie zachodzą na styku komórek nerwowych, czyli w synapsach.

Wszystkie fale w określonych warunkach mogą być prawidłowe, w innych już nie. Doskonałą metaforą aktywności mózgu mogą być biegi w samochodzie, które prawidłowo spełniają swoje zadanie tylko przy odpowiedniej prędkości. W trakcie nauki jazdy samochodem uczymy się nie tylko tego, jak dostosowywać biegi do prędkości, ale też tego, jak szybko i płynnie je zmieniać. Prawidłowo funkcjonujący mózg potrafi szybko zmieniać zakresy częstotliwości fal w zależności od wykonywanej czynności. Fale mózgowe są elektrycznymi falami generowanymi w każdym mózgu. Badania wykazały, że zarówno częstotliwość fal mózgowych jak i ich amplituda nie jest stała i ściśle zależy od czynności, jaką umysł wykonuje. Zostały one podzielone na cztery zakresy (choć ostatnie badania wskazują również piąty zakres GAMMA). Nazwano je kolejnymi literami alfabetu greckiego (w kolejności ich odkrywania): ALPHA, BETA, THETA, DELTA. Fala SMR zastała wyodrębniona stosunkowo niedawno przez B. Stermana, podczas prac dla NASA, dlatego jej nazwa nie jest literą grecką.

ekg-158177_1280Różne stany psychiczne odpowiadają typowym dla siebie pasmom częstotliwości fal:

Fale Delta (0,5-4 Hz) to regeneracja i uspokojenie podczas snu. Te najpowolniejsze ze wszystkich fal mózgowych odpowiada za stan nieświadomości podczas głębokiego snu. Powstają w korze mózgowej. Są falą dominującą u niemowląt do ok. 6 miesiąca życia (prawidłowo) oraz u dzieci mających problem z uczeniem się (nieprawidłowo).

To właśnie w paśmie Delta następuje większe uwalnianie hormonów odpowiedzialnych za regenerację organizmu, zmniejszanie stresu, spowalnianie procesów starzenia. W niektórych przypadkach fale delta są obrazem patologicznym charakteryzującym uszkodzenia mózgu (np. guzy).  Wysoka delta towarzyszy zespołom zaburzeń uwagi. Jej hamowanie jest częścią pracy w trakcie treningu neurofeedback w przypadku ADD (zaburzenia uwagi) i ADHD ( zespół nadpobudliwości psychoruchowej).

Fale Theta (4-8 Hz) to koncentracja i pamięć. Mówi się o nich, że są bezpośrednio na progu podświadomości. Są obecne przez większą część snu. Powstają we wzgórzu oraz w układzie limbicznym. Fale te dominują w obrazie EEG od ok. 6 miesiąca do 6-7 roku życia. Te fale pojawiają się również podczas głębokiej medytacji. Mamy wtedy dostęp do całej pamięci naszego mózgu. Zwiększanie fal Theta w trakcie medytacji pobudza intuicję oraz wpływa na poprawę kreatywności, wspomaganie procesów uczenia się, łagodzenie stres. Thomas Edison podobno zwykł drzemać z metalową kulką w dłoni, podczas gdy na podłodze znajdował się metalowy talerz. Kiedy wchodził w kreatywny stan psychiczny, tuż przed zapadnięciem w sen, jego mięśnie rozluźniały się i wpadająca na talerz kulka budziła go. Wtedy zapisywał wszystkie pomysły. Fale o częstotliwości 7-8 Hz obserwuje się podczas wizualizacji. Umiejętność kontrolowania Thety jest równoznaczna z posiadaniem zdolności do kontrolowania bólu fizycznego.

Nadmierne ilości Thety charakterystyczne są dla osób z zespołem zaburzeń uwagi. Hamowanie fal Theta ma na celu polepszenie koncentracji, zwiększenie czujności oraz przy leczeniu bezsenności.

Fale Alfa (8-12 Hz) to rozmyślanie, odpoczynek, relaksacja i twórczość. U 90% ludzi pojawia się zawsze po zamknięciu oczu. Po 9-11 roku życia i przez całą dorosłość jest dominującą falą po zamknięciu oczu. Podwyższona alfa przy otwartych oczach utrzymuje się u ludzi zażywających niektóre narkotyki. Powstaje we wzgórzu.

W stanie niskiej Alfy (do 10 Hz) nasza uwaga skupiona jest na tym, co jest wewnątrz nas samych. Mamy wtedy pełny dostęp do obydwu półkul mózgowych, co znacznie wspomaga wizualizację i wyobraźnię, uzyskujemy też dostęp do bogactwa kreatywności, które znajduje się poniżej naszej świadomości. W tym stanie jesteśmy bardzo świadomi, odprężeni, nieruchomi ale nie senni. Wtedy najlepiej się myśli twórczo. To jest miejsce głębokiego odpoczynku, ale niedostateczne dla medytacji. Fale te zanikają w czasie wysiłku tak fizycznego, jak i umysłowego.

W stanie wysokiej Alfy (11-12 Hz) mamy do czynienia ze stanem wysokiej świadomości otoczenia. Jest to stan, podczas którego możemy reagować na szeroki zakres zmian w środowisku. Jest to stan, nad którym najmocniej pracują sportowcy, gdyż dzięki niemu uczą się szybkich odruchów i bezbłędnych reakcji. Jest to stan „tu i teraz”, czyli optymalnej sprawności, która obejmuje koncentrację oraz rodzaj spokoju i pewności siebie.

Nadmiar Alfa zaburza koncentrację, co pogarsza wyniki w nauce, dlatego przy problemach z nauką oraz w dysfunkcjach związanych z zaburzeniami uwagi w treningach neurofeedback obniża się najczęściej właśnie fale Alfa. Zbyt mało Alfy powoduje obniżony nastrój, depresję. Przy niskiej alfie mamy zaniżoną samoocenę i słabszą motywację.  Treningi zwiększające emisję fali Alfa towarzyszą leczeniu depresji, stosuje się je w obniżonym nastroju, ale także chcąc poprawić kreatywność i motywację.

- Fale Beta (powyżej 12 Hz) to stan przytomności i skupienie a zakres tych fal to najczęstszy stan naszego umysłu. Wytwarzanie Bety wiąże się ze stanem czuwania, czujności, orientacji zewnętrznej, myślenia logicznego, rozwiązywania problemów oraz z utrzymywaniem uwagi. Jesteśmy wówczas przytomni i skupieni na odbieraniu bodźców zewnętrznych za pomocą pięciu zmysłów: wzroku, słuchu, dotyku, smaku i węchu, tak jak teraz, podczas czytania tego tekstu. W tym paśmie przeżywamy wszystkie emocje (radość, gniew, strach, zdziwienie, ciekawość). Sprzyja ono inspirującej energii i działaniu, charakteryzują logiczne, analityczne, intelektualne myślenie i werbalną komunikację. Wytwarzana jest w pniu mózgu i korze mózgowej.

Ze względu na bardzo szeroki zakres, fale beta podzielono na trzy podzakresy, które funkcjonują jako osobne fale mające odmienny, często przeciwstawny wpływ na różne sfery ludzkiej psychiki: SMR (12-15Hz), Beta1 (16-18Hz) i Beta2 (18-36Hz).

SMR (12-15Hz) to odbieranie świata poprzez wszystkie pięć zmysłów: wzrok, słuch, smak, węch, dotyk. Odpowiada za relaks z zewnętrzną uwagą. Jesteśmy wtedy odprężeni, ale gotowi obserwować świat. Powstaje w pasie sensomotorycznym kory mózgowej. Profesor Joel Lubar, specjalista w dziedzinie psychofizjologii i neurologii z Uniwersytetu w Tennesee określa ją jako „ludzkie funkcjonowanie poznawcze i stosunek do otoczenia”. Fala SMR nazywana jest też rytmem sensomotorycznym lub czuciowo-ruchowym. Prawidłowo, wyższa aktywność tej fali powinna być w półkuli niedominującej.

Zbyt niski poziom SMR wskazuje na deficyty uwagi oraz na zaburzenia lękowe i PTSD (syndrom stresu pourazowego). Zbyt wysoki poziom SMR w półkuli dominującej powoduje problemy z koncentracją przy jednoczesnym wzroście pobudzenia ogólnego.

Treningi EEG-Bfeedback na zwiększanie SMR przynoszą rezultaty przy zaburzeniach typu depresja, lęki, deficyty uwagi , upośledzenia umysłowe, autyzm, czy przy zaburzeniach związanych z funkcjonowaniem społecznym np. Zespół Aspergera.

BETA 1 (15-20 Hz) to aktywność i uwaga zewnętrzna, co sprzyja intensywnemu wysiłku umysłowemu i przebiegu procesów poznawczych. Jej częstotliwość jest wprost proporcjonalna do pobudzenia twórczego i abstrakcyjnego myślenia. Świadomość bodźców pochodzących z zewnątrz ułatwia panowanie nad emocjami, ponieważ nasza uwaga jest skupiona. A gdy koncentrujemy się na wykonywaniu zadań, to rodzą się wtedy nowe pomysły.

Niski poziom Bety1 towarzyszy deficytom intelektualnym, zaburzeniom koncentracji i uwagi. Natomiast nadmiar Bety 1 w półkuli niedominującej (genetycznie nieprzeważającej) zaburza emisję fali SMR, co ma zasadniczy wpływ na rozchwianie emocjonalne i deficyty uwagi.

Treningi fal Beta 1 zwiększają zdolności umysłowe i podnoszą poziom inteligencji (IQ). Doskonale wpływają na zwiększanie możliwości intelektualnych i kreatywności oraz pomagają przygotować się do egzaminów, zawodów, występów i prezentacji. Są wskazane dla osób żyjących pod presją i podlegających ocenom, np. zawodowi sportowcy, osoby pracujące na stanowiskach decyzyjnych, muzycy, aktorzy.

- BETA 2 ( 20-36Hz) (wysoka Beta) jest jednak falą stresogenną i powoduje uczucie niepokoju mimo, że towarzyszy nam w trakcie intensywnej pracy umysłowej. Związana jest z dużym napięciem emocjonalnym, ponieważ towarzyszy wydzielaniu adrenaliny, która odpowiada za stan gotowości organizmu.

Długie pozostawanie w takim stanie powoduje wysokie zużycie energii życiowej, czyli obciążenie bioenergetyczne, ponieważ duże dawki adrenaliny wpływają niestety toksycznie na organizm. Poziom adrenaliny zaczyna wzrastać już przy częstotliwości powyżej 12Hz i proporcjonalnie podnosi się do natężenia fal. Taka sytuacja może skutkować podwyższone ciśnieniem tętniczym, napięciem mięśniowym oraz uczuciem głębokiego stresu.

Fale Beta2 występują w stanach stresu oraz niepokoju, przy depresji i gdy myślimy negatywnie. Nasilają się przy tremie i w stanach lękowych, podczas zamartwiania się i u osób ze skłonnościami do rumieńców. Wysoka Beta 2 wskazuje również na artefakty mięśniowe.

Trening EEG-Biofeedback zawsze skupia się na hamowaniu fal Beta2. Całe pasmo hamowane jest zawsze w stanach podwyższonego napięcia, stresu, a także we wszystkich zaburzeniach związanych z uwagą i intelektem.

– Fale Gamma (>36 Hz) odpowiadają za równoczesne przetwarzanie i skojarzenia. Są jednak najsłabiej poznaną grupą fal mózgowych. Są też jedyną grupą częstotliwości, która znajduje się w każdej części mózgu. Z tego powodu zakłada się, że kiedy mózg musi równocześnie przetworzyć informację w różnych częściach, to używa od 36 Hz do równoczesnego przetwarzania. Fale Gamma związane są z analizą i interpretacją informacji skojarzeniowych. Występowanie tej fali zauważono też w stanach skrajnych emocji i przeżyć.

Ponieważ wiedza na temat tej częstotliwości jest niewystarczająca, nie podlega treningom EEG-Biofeedbacku.

EEG-Biofedback, jako regulacja fal mózgowych może stanowić doskonałe uzupełnienie innych technik pracy ze sobą, takich jak samodoskonalenie, coaching, joga czy medytacje.

Na podstawie „Neurofeedback. Wprowadzenie do podstawowych koncepcji psychofizjologii stosowanej” M.Thompson, L.Thompson